तुम्ही विश्वाचे राजे…. तुम्हाला एकाच नावापुरते/जातीपुरते/धर्मापुरते मर्यादित करू पाहणाऱ्या आम्हाला पाहायला ?

आज आम्ही जे आपापसात तुमच्या इतिहासावरून भांडतो आहोत ते पाहायला ?

भविष्य एकीने घडविण्याऐवजी भूतकाळात कुणी काय केले यातून सकारात्मक वागण्याऐवजी त्यातल्या चुका काढून त्यावर विचार करत बसलेल्या आणि कुठंत जगणाऱ्या भेकाडांना पाहायला ?

स्वराज्यात पडत चाललेली फुट पाहायला ?

जाती-जातीमधील वाढत चाललेली दुरी पाहायला ?

भ्रष्टाचाराने बरबटलेला समाज पाहायला ?

आप्पलपोटी झालेल्या आम्हा सैतानांना बघायला ?

खुर्चीमध्ये नागासारखे जमून बसलेल्या भ्रष्ट राजकारण्यांना बघायला ?

तुमच्याच जयंतीवरून वाद घालत असलेल्या आम्हा घुबडांना पाहायला ?

तुमच्या गडकोटांवर मदमस्तपणे हुंदाडणाऱ्या माकडांना पाहायला ?

दिवसागणीस आत्महत्या करत असलेल्या शेतकऱ्यांना पाहायला ?

स्त्रियांवर होणारे अत्याचार पाहूनही गप बसणार्यांना पाहायला ?

तुमच्याच नावावर शिरजोरी करत असलेल्या नराधमांना पाहायला ?

खून-दरोडे-बॉम्बस्फोट-लुटालूट-जाळपोळ-चोऱ्या पाहायला ?

घरात नाही दाना आणि बाजीराव म्हणा म्हणणाऱ्या नालायकांना पाहायला ?

तुम्ही पेटवलेली स्वराज्याची आग विझवून स्वतःचेच बघत असलेल्या आम्हाला पाहायला ?

मावळ्यांचे पाण्यासारखे झालेले आणि थंड पडलेले रक्त पाहायला ?

आणि हे सर्व पाहून तुम्हाला “राजे पुन्हा जन्माला या” म्हणणाऱ्या भेकड मावळ्यांना पाहायला ?

राजे आलात तर भवानी समशेर नक्कीच आणा…………… अशा मुंड्या छाटून टाका…

जय शिवराय

दिनेश सूर्यवंशी, तुळजापूर

स्वराज्याची शपथ घेऊन शिवरायांच्या सोबत निघालेल्या आणि जीवाची परवा न करता एकच ध्यास उराशी बाळगलेल्या शिवरायांच्या जिवाभावाच्या मावळ्यांना म्हणजेच भिवाजी, रोहिला, हिराजी यांना त्या कपटी इनायत खानाने तोरण्यासकट कैद करून ठेवले होते..

रोज हाल हाल करून तडफडत तडफडत त्याने मावळ्यांना तोरण्यावर कैद करून ठेवले होते आणि जाणूनबुजून तो मावळ्यांना जीवानिशी मारत नव्हता कारण त्याला जाळं टाकायचं होत..

जाळं म्हणजे या मावळ्यांना सोडवायला शिवराय येणार आणि नंतर हीच संधी न दवडता राजांना पकडायचे असा त्याचा डाव होता..

“इनायत खान”  ७/७.५ फुटाचा धिप्पाड आणि शूर योद्धा, याचा पराक्रम मुघलांमध्ये प्रसिद्ध होता आणि याच कारणामुळे याची किल्लेदार म्हणून तोरण्यावर नेमणूक झाली होती…….

जितका शूर तितकाच क़्रुर, कपटी, लबाड, मग्रूर आणि धूर्त असा होता.. याला मौजमजा करायची तसेच घुंगरांची खूपच हौस….

त्याच्या मस्तकात फक्त एकच चीड, त्याचे शत्रू फक्त आणि फक्त एकच ते म्हणजे “मराठे” ….

क्षुल्लक कारणावरून देखील हा इनायत खान मराठ्यांना हाल हाल करून मारायचा, त्याचा शौक एकच आणि तो म्हणजे मराठ्यांना छोट्या छोट्या चुकांवरून पकडायचे आणि तोफेच्या तोंडाला बांधून त्यांना गडावरून उडवून द्यायचे..

सर्व जनता त्याच्या अत्याचाराला कंटाळली होती.. तरीही एक आस होती, एक संजीवनी होती ज्यामुळे ते जीवन जगत होते आणि ती संजीवनी म्हणजे “शिवराय”

शिवाजी राजांना नुसते बैचैन होत होते मावळ्यांच्या आठवणीने…. राजांनी शेवटी धाडसी निर्णय घ्यायचा तो घेतलाच, आणि अशा धाडसी निर्णयाला अर्थातच साथ होती आई जिजाऊ साहेबांची..

स्वराज्यातील सर्व सरदार तसेच जाणकार मंडळी जिजाऊ साहेबांकडे जमली….म्हणाली आपल्या राजांनी हा निर्णय का घेतला, अजून त्यांचे वय काय ? त्यांना निर्णय बदलायला प्रवृत्त करा..

हे सर्व ऐकून जिजाऊ त्या सर्वांवरती वाघिणीप्रमाणे कडाडल्या….

“तो तुमचा राजा आहे पण तो माझा पुत्र असून देखील मी त्याच्या पाठीशी आहे, माझा शिवबा जे ठरवतो तो ते करतोच.. हि तर सुरुवात आहे आणि तुम्ही आत्ताच गर्भगळीत झालात, राजांच्या मागे भक्कमपणे उभे राहायचे सोडून तुम्ही चिंता करत आहात ? “

….. सगळीकडे शांतता पसरली , सर्वांना कळून चुकले कि पोटचा गोळा असून देखील आईसाहेब शिवाजीराजांना प्रेरणा देत आहेत आणि आपण….. आपण ….. आणि सर्वांच्या माना खाली झुकल्या आणि मनापासून राजमातेला मुजरा करून आणि दृढ निश्चय करून सर्व परतले..

निर्णयच इतका धाडसी होता..

राजांनी एका जेष्ठ मावळ्याला सोबत घेतले त्याचा पोशाख साधूचा आणि स्वतः बनले त्याचे शिष्य..

इब्राहीम खानच्या धाग्यावरून त्यांनी बेगम साहेबांचे हुबेहूब फर्मान तयार करून घेतले..

तोरण्याच्या पायथ्याशी असलेल्या एका गावात राजे पोचले आणि तिथल्या गावप्रमुखाला त्याच वेशात भेटले.. सांगितले कि “किल्लेदार इनायत खानाला सांगा कि आमच्या गुरूंना किल्ल्यामधील मंदिरात पूजा करायची आहे आणि तसे फरमान बेगमसाहेबांनी दिले आहे” ते फरमान घेऊन तो इनायत खानकडे पोचला, फरमान खोटे आहे हे पहिल्या नजरेतच खानाने जाणले आणि फरमान खोटे आहे हे जाणूनसुद्धा ज्या क्षणाची तो वाट पाहत होता तो आला याबद्दल तो अत्यानंदी झाला आणि त्याने किल्ल्यावर यायला परवानगी देऊन टाकली..

सोबत कुणीही नाही, सोबत हत्यार नाही, संगतीला मावळे नाहीत, आणि शिवराय निघाले मुघलांच्या हजारो सैनिकांच्या गराड्यात तेही मैदानात नाही तर त्याच्या घरात घुसून मारायला..

केव्हढे हे धाडस …………. जगदंब ! जगदंब ! जगदंब !

मस्तकात आग, नजरेत अंगार, छातीत आत्मविश्वास, मनगटात सळसळते मराठ्यांचे रक्त, चालीत वाघाची झलक, असे शिवराय निघाले एकटेच मोहिमेवर, निघाले आपल्या सवंगड्यांना सोडायला, निघाले आपला तोरणा वापस घ्यायला, निघाले रयतेला न्याय द्यायला..

तोरणा आणि मावळे वाटच पहात होते जणू महाराजांची.. एक एक पाउल पुढे टाकू लागले तोरण्याच्या दिशेने…. मदमस्त खान बुरुजावरती उभा राहून शिवरायांकडे पहात होता, आणि मनातल्या मनात खुश होत होता.. सावज आपसूकच जाळ्यात येत आहे असे वाटत होते त्याला..

अचानक गडाच्या प्रवेशद्वारापाशी राजे थबकले तेव्हढ्यात सोबतच्या मावळ्याने विचारले राजे थांबलात का ? राजे म्हणाले माझा उजवा पाय पडणार होता आणि तुम्ही जाणताच कि शत्रुनगरीमध्ये प्रवेश करताना डावा पाय टाकायचा….. केव्हढा हा आत्मविश्वास !!

राजांनी आत प्रवेश करताच त्या मगरमस्त खानशी राजांची नजरानजर झाली, वाटले याचा जागेवरच कोथळा बाहेर काढावा……….पण राजांनी आवरते घेतले..

इनायत खानाने राजांना हटकले आणि विचारणा केली तुम्ही कुठून आले, राजे म्हणाले सर्व एकाच ठिकाणाहून आले आणि सर्वांना एकाच ठिकाणी जायचे आहे तू आज जाशील कोणी नंतर जाईल..

खान धुंदीतच होता….

राजांनी अशा आत्मविश्वासावर आणि ध्येयासक्तीवर तोरणा काबीज केला आणि मावळ्यांनी हर हर महादेव ची गर्जना करत तोरण्यावर भगवा फडकावला…. सर्व संवगडी मावळ्यांना मुक्त केले…या मावळ्यांनी मुघलांच्या घुबडांना अक्षरशः कापून काढले..

तोरणा पुन्हा स्वराज्यात सामील झाला…. शिवाजीराजांचे शौर्य पुन्हा एकदा चारी दिशांना घुमू लागले, मुघलांचा चोहीकडून पाडाव सुरु झाला, हिंदवी स्वराज्याला बळकटी येऊ लागली…

राजांनी परत एक ना अनेक असे कित्येक किल्ले स्वराज्याला जोडले, स्वराज्याच्या दृष्टीने मजबूत किल्ले बांधले तथा स्वराज्याला सर्वार्थाने पूर्णतः आणली….

जय शिवराय

दिनेश सूर्यवंशी, तुळजापूर

घरामध्ये एखादे छोटेसेदेखील कार्य असले तर आपण ते कसल्याही परिस्थितीत जातीने हजर राहून पार पाडतो.. मग लग्नकार्य म्हणजे सर्वात महत्वाची गोष्ट आणि तीही स्वताच्या पोराचे असेल तर मग ? महिनाभर अगोदरच राजा काढली जाते आणि सर्व कामे बाजूला ठेवली जातात.. नाही का ?

आईसाहेब जिजाऊसाहेबांनी स्वराज्याच्या दृष्टीने महत्वाच्या असलेल्या कोंढाणा या किल्ल्याबाबत शिवरायांना सांगितले कि हा गड स्वराज्यात हवाच.. तेव्हा आईसाहेब जिजाऊनी हि इच्छा स्वराज्यातील शिलेदारांसोबतच शिवरायांसमोर व्यक्त केली.. तेव्हा शिवरायांनी कोंढाणा जिंकण्यासाठी योग्य मावळा निवडला आणि ते होते शूरवीर मावळे तानाजी मालुसरे..

शिवरायांनी तानाजी मालुसरे यांच्यामधील धडाडीच्या मावळ्याचे गुण पारखून अचूक निवड केली आणि कोंढाण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली..

आजचाच तो दिवस म्हणजे ४ फेब्रुवारी.. आजपासून ३४२ वर्षांपूर्वी..

जेव्हा तानाजीला हि जबाबदारी समजली तेव्हा ते स्वतःच्या पोटच्या पोराला मुंडावळे बांधून त्याचे कौतुक करत त्याला बोहल्यावर चढवायच्या तयारीत होते. परंतु क्षणाचाही विलंब न लावता आणि विचार न करता राजाज्ञा आल्यानंतर त्यांनी ते लग्न अर्धे सोडले आणि जबरदस्त चौक्या-पहारे व अतिशय कडेकोट बंदोबस्त असलेला आणि उदयभानसारखा पराक्रमी किल्लेदार असलेला कोंढाणा किल्ला ताब्यात घेण्याचा विडा तानाजींनी उचलला. ते कोंढाणा जिंकण्यासाठी आपल्या तुकडी बरोबर निघाले.

निघण्यापूर्वी त्यानी जे शब्द बोलले ते समस्त मराठा मावळ्यासाठी बोधवाक्य आहे,

“आधी लगीन कोंढाण्याचे मग लगीन माझ्या रायबाचे “

गडावर किल्लेदार उदयभान राठोड एक शूर माणूस होता, आणि त्याच्या हाताखाली सुमारे १५०० हशमांची फौज होती. ४ फेब्रुवारीच्या (माघ वद्य नवमी) रात्री तानाजी मालुसरे यांच्या नेतृत्वाखाली राजगडावरुन निघालेले मराठा सैन्य गुंजवणी नदी पार करत सिंहगडाच्या पायथ्याला येउन पोचले. ती भयाण काळोखी रात्र होती. समोर असलेल्या ध्येयाकडेच सर्व मावळ्यांची नजर होती..

कोंढाण्यावर जाण्याचा मार्ग त्यांनी निवडला, तो म्हणजे शत्रूच्या ध्यानी मनी न येणारा प्रचंड असा द्रोणगिरीचा कडा.

भयाण रात्रीच्या वेळी केवळ पाचशे सैनिकांबरोबर हा कडा चढून त्यांनी सिंहगडावर हल्ला केला. कोंढाणा किल्यावरच्या तुकडीला कळू न देता चढणे दिवसासुध्दा अशक्य होते. तानाजींनी गडाच्या मागच्या बाजूने आपल्या घोरपडीला वर पाठवले. तिच्या शेपटीला दोर बांधला होता. मावळे त्या दोरीला पकडून वर चढून गेले. अचानक हल्ला करून त्यानी तेथील सैन्याला कात्रीत पकडले. आणि अखेरच्या श्वासापर्यंत लढाई करून त्यांनी हा किल्ला जिंकायचे प्रयत्न केले.

एकच ध्यास होता तानाजींच्या मनात “कोंढाणा” आणि त्यासाठी ते देहभान विसरून लढत होते, झटक्यासरशी शत्रूंची तुकडी कापून काढत होते.. शत्रूशी बेभान होऊन लढत होते आणि अशातच तानाजींच्या हातातील दहाल निखळून खाली पडली, अशा बिकट परिस्थितीतही त्यांनी  डाव्या हातावर तलवारीचे वार घेत लढू लागले.. हातावर वार बसत होते पण याची भ्रांत स्वराज्याच्या आणि शिवरायांच्या मावळ्याला थोडीच होणार.. हात रक्तबंबाळ झाला होता तरीही वाकत नव्हता..  शेवटी समोर उदयभान येऊन उभा टाकला.. मग काय हर हर महादेव अशी सिंहगर्जना करत अक्षरशः वीर तानाजी उदयभानावर तुटून पडले..

दोघामध्ये तुंबळ युद्ध सुरु झाले, आधीच घायाळ झालेल्या वाघावर असंख्य वार होऊ लागले.. अंगावर होत असलेल्या बचावासाठी होते काय तर रक्ताने माखलेला हात.. तरीही तानाजी मागे हटले नाहीतच…. गर्जना करत होते, वार घालत होते.. मनामध्ये शिवराय, एकाच ध्येय एकाच ध्यास “कोंढाणा”

खूप काम होते अजून करायचे, उदयभानाला आसमंत दाखवायचा…. कोंढाणा काबीज करायचा…. शिवरायांना गड जिंकल्याचा निरोप धाडायचं…. मोहीम फत्ते करायची…. जबाबदारी संपवून घरी जायचे…. घरी पाव्हन-रावळ थांबलेली…. रायबाचे लगीन…. रायबाला शिवरायांच्या सेवेत स्वराज्याच्या सेवेत रुजू करायचं…. खूप खूप काम होती….  पण कोंढाण्याला पाहिजे होते तानाजी…. 

उदयभानावर शेवटचा वार करून शेवटी उदयभानाला निपचित पाडूनच या वाघाने शिवरायांच्या मावळ्याने स्वत:चे प्राण सोडले.

गड अजून यायचा बाकी होता.. मात्र त्यांच्यामागुन ‘सूर्याजी मालुसरे’ आणि ‘शेलारमामा’ यांनी नेतृत्व करून हा किल्ला काबीज केला.

गडावरील गवताच्या गंज्या पेटवून किल्ला जिंकला गेल्याचा इशारा राजांना राजगडावरती दिला गेला होता. ही घटना आजच्याच दिवशी म्हणजेच ४ फेब्रुवारी, १६७० रोजी घडली.

तिथे झालेल्या अतीतटीच्या लढाईत तानाजींना त्यांच्या प्राणाची आहुती द्यावी लागली. हे दुसऱ्या दिवशी राजे सिंहगडावर पोचले तेंव्हा त्यांना ही बातमी समजल्यावर महाराजांना खूप दुःख झाले.

महाराज म्हणाले                              “गड आला पण सिह गेला”.

अत्यंत दुःखी अश्या राजांनी आपल्या तानाजीचे शव त्यांच्या ‘उमरठ’ (पोलादपुरजवळ) या गावी पाठवले. ज्यामार्गाने तानाजी मालुसरे यांची प्रेतयात्रा गेली तो आता ‘मढेघाट’ या नावाने ओळखला जातो. तानाजी गेले त्या जागेवर त्यांचा ‘विरगळ’ स्थापन केला गेला आहे. शिवाय एक सुंदर स्मारक सुद्धा उभे केले गेले आहे

अशा या शूर योद्ध्याला शिवरायांच्या मावळ्याला या मावळ्याचा त्रिवार मुजरा..

दिनेश सूर्यवंशी, तुळजापूर (शिवसंकल्प)

चंदगड या तालुक्याच्या गावापासून साधारण ३० कि. मी. अंतरावर निसर्गरम्य तिळारी प्रकल्पापासून पुढे कोल्हापूर – सिंधुदुर्ग सीमेवर ऐतिहासिक पारगड किल्ला आहे. पारगड नावाचे गाव किल्ल्यामध्येच वसलेले आहे. पारगडापर्यंत गाडीमार्ग आहे. पारगडापर्यंत चंदगडहून एस. टी. बसची सोय उपलब्ध आहे. ही बस गडाच्या पायर्‍यांपर्यंत जाते. खाजगी वाहन गडाला वळसा घालून गडाच्या माथ्यावर नेता येते. हिंदवी स्वराज्य संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाची साक्ष देणारा हा ऐतिहासिक किल्ला पाहणे पर्यटकांसाठी एक दुग्धशर्करायुक्त योग आहे. महाराष्ट्र शासनाने पर्यटन स्थळ या दृष्टिकोनातून या किल्ल्याचे जतन व विकास करावयास प्रारंभ केला आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांची किल्ल्यावर अनन्य भक्ती होती. महाराष्ट्र प्रदेश गडकिल्ल्यांनी समृद्ध आहे. किल्ल्यांचा उपयोग लष्करी दृष्टीने अतिशय उपयुक्त होत होता. म्हणून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी महाराष्ट्रात काही किल्ले मुद्दाम हौसेने बांधून घेतले. काही अत्यंत जरुरी होती म्हणून स्वत: बांधले तर काही किल्ल्यांची हवीतशी दुरुस्ती करून घेतली. पोतुगीजांचे गोवा प्रदेशावर राज्य असताना गोवा स्वातंत्र्याने प्रेरित होऊन त्यांना प्रतिकार करण्यासाठी कोल्हापूर – सिंधुदुर्ग सीमेवर चंदगड तालुक्यात पारगड या डोंगराळ गावी ‘पारगड किल्ला’ बांधून घेतला असावा असे इतिहास संशोधकांचे मत आहे. या विधानाच्या समर्थनासाठी काही ऐतिहासिक पुरावे सापडतात. शिवाजी महाराजांचे वास्तव्य गोव्यातील भतग्राम भूमीत व सप्तकोटेश्‍वर नार्वे येथे होते याचे सबळ पुरावे इतिहासात सापडतात. सर्व पुरावे पडताळताना पारगड किल्ला याच उद्देशाने शिवाजी महाराजांनी बांधून घेतला असेल याची सत्यता पटते.

पारगड किल्ल्याची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ९४७ मीटर आहे. हा किल्ला आकाराने शंखाकृती आहे. या किल्ल्याला भक्कम तटबंदी केलेली होती. अजूनही ती तटबंदी भग्नावस्थेत दर्शकांना पाहावयास मिळते. बुरूज ही पहार्‍याची जागा या गडावर होती हे दृष्टीस पडते. त्याशिवाय दारूची कोठारे, धान्यकोठा, अंधार कोठड्या, घोड्यांच्या पागा, तोफखान्यांची जागा या किल्ल्यावर पाहता येते. अत्यंत मनमोहक वनश्रीने नटलेल्या उंच डोंगरावर हा किल्ला बांधलेला आहे. किल्ल्यावर पाण्याची तळी आहेत. किल्ल्यात जाण्यासाठी अंदाजे २५०-२९० पायर्‍या चढून आत जावे लागते. या किल्ल्यात पराक्रमी मराठे कुळाचे क्षत्रिय लोक आजही वास्तव्य करीत आहेत. यात मालुसरे, शिंदे, तांबे, नांगरे, घोरपडे, पवार सारखे अनेक क्षत्रिय लोक राहतात.

सिंहगड किल्ला माघ वद्य वनमी इ. स. १६७१ मध्ये नरवीर तानाजी मालुसरे यांनी जिंकला. या वेळी झालेल्या युद्धात तानाजींना मृत्यू पत्करावा लागला. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पारगड किल्ला बांधला व त्याची जबाबदारी किल्लेदार म्हणून तानाजी मालुसरे यांचे पुत्र रायबा मालुसरे यांच्याकडे सोपवली. बहुदा हे १६७६ साल असावे. त्यावेळेस काही काळ महाराजांनी या गडावर मुक्काम केला होता. त्यावेळी महाराजांनी किल्लेदार आणि तेथील मावळ्यांना आज्ञा केली की, जो पर्यंत आकाशात चंद्र, सूर्य आहेत तोपर्यंत हा गड जागता ठेवा. ही आज्ञा राजाज्ञा होती. गडावरच्या मावळ्यांनी आणि किल्लेदारांनी आजतागायत पारगड जागता ठेवला आहे. नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे अकरावेे वंशज बाळकृष्ण मालुसरे तसेच शेलारमामाचे वंशज कोंडीबा शेलार आणि त्या काळातील मावळ्यांचे वंशज आजही अनंत अडचणींना तोंड देत गडावर वास्तव्य करून आहेत. इ. स. १६८९ मध्ये औरंगजेबाचा मुलगा मुअज्जम याने पारगड जिंकण्याचा प्रयत्न केला पण त्याला या मावळ्यांनी दाद लागू दिली नाही. या गडावर भवानी मातेचे मानसिक शांतीची अनुभूती देणारे सुंदर आकर्षक मंदिर आहे. भवानी माता ही शिवरायांची व क्षत्रिय कुलवंतांची आराध्य देवता. पारगडावरील ऐतिहासिक प्राचीन भवानी मंदिराचा जीर्णोद्धार करून आकर्षक मनोवेधक असे मंदिर बांधण्यात आले आहे. मंदिरात देखणे कोरीवकाम केलेले आहे. मंदिराच्या आतील बाजूस शिवाजी महाराजांचा जीवनपट रेखाटणारी तैलचित्रे लावण्यात आली आहेत. तसेच छत्रपती शिवाजी महाराज, महाराजांच्या मातोश्री जीजाई, दादाजी कोंडदेव, तानाजी मालुसरे, मोरोपंत पिंगळे, नेताजी पालकर, शेलारमामा, बाजी प्रभू देशपांडे, संतशिरोमणी तुकाराम महाराज, संत रामदास, संत एकनाथ, संत ज्ञानेश्वर, संत चोखामेळा, संत सावतामाळी यांचे अर्धपुतळे मंदिरात उभारलेले आहेत. पुतळ्यांखाली प्रेरणादायी ओळी कोरण्यात आल्या आहेत. त्याशिवाय विघ्नहर्ता गणपती, शक्तीदेवता मारुती, सामर्थ्यशाली श्री महादेव या देवतांची मंदिरे बांधलेली आहेत.

किल्ल्याच्या पायर्‍या चढून गेल्यावर भक्कम प्रवेशद्वारावर असल्याचे तेथील एकंदर अवशेषावरून कल्पना येते. महाराष्ट्र सरकारने पर्यटन विकासाच्या निधीतून या ऐतिहासिक किल्ल्यात पर्यटकांसाठी निवासाची उत्तम सोय केलेली आहे. समोर शिवाजी महाराजांचा भव्य पुतळा उभारण्यात आला आहे. त्याच्याजवळ तोफखान्याची प्रतिकृती, ध्वजवंदन स्तंभ बांधलेला आहे. पारगड किल्ल्यावरून दिसणारा आजूबाजूचा निसर्गरम्य परिसर पर्यटकांसाठी आकर्षण ठरला आहे. अंगाला झोंबणारा गार वारा, किल्ल्यावरून दिसणारे सूर्योदय आणि सूर्यास्ताचे विहंगम दृश्य पाहून पर्यटकांचे मन प्रसन्न होते. गडाच्या बुरुजावर उभे राहिल्यानंतर जोमाने वाहणार्‍या वार्‍याबरोबर निसर्गाचे हिरवे रूप डोळ्यांत सामावून घेणे हा एक रोमांचक अनुभव आहे.

पारगड किल्ल्याच्या गडफेरीमध्ये आपल्या दृष्टीला निसर्गाची विविध रूपे दिसतात. गडावर अनेक तलाव, विहिरी, तटबंदी, स्मारके पाहता येतात. गडावर पोहोचण्यासाठी असलेली सुविधा, निसर्गरम्य परिसर, ऐतिहासिक महत्त्व, ऐतिहासिक घराणी, जेवणाची व राहण्याची सोय यामुळे पारगडाला पुन्हा जावेसे वाटले तर नवल नाही.

साभार- चंद्रकांत रामा गावस

अचानक मध्यरात्री भयान स्वप्न पडावे आणि एकदम दचकून जागे झाल्यावर जी हृदयात धडधड चालू असते अशीच धडधड चालू होती स्वराज्यात..

स्वराज्यावर काळानेच जबर आघात केलेला….

छत्रपती शिवरायांचे स्वराज्यावरील छत्र एकाएकी हरवल्याने आधीच स्वराज्य पोरके झालेले होते..

आणि अजूनही मावळे महाराजांच्या धक्क्यातून सावरलेच नव्हते..आणि अशातच सह्याद्रीच्या दुसऱ्या ढाण्या वाघाने म्हणजेच आपल्या छत्रपतींनी संभाजीराजांनी नुकताच स्वराज्याचा राज्यकारभार हाती घेतला होता….

सगळीकडे जणू अंधकारमय वातावरण झाले होते आणि नेमका याचाच फायदा उचलायचा होता त्या औरंग्याला परंतु महापराक्रमी शंभूराजांनी जो पराक्रम जे शौर्य दाखवून स्वराज्य खंबीर केले त्याला तोडच नव्हती परंतु काळाला जणू हे सुद्धा मंजूर नव्हते म्हणूनच कि काय काळाने घाला घातलाच..

दगाबाजी केल्यामुळे संभाजीराजे शत्रूच्या हाती लागले आणि स्वाभिमानाने मृत्युला सामोरे गेले…. जगदंब ! जगदंब ! जगदंब !

या अचानक कोसळलेल्या संकटामुळे काही काळ वाटू लागले “स्वराज्य” आता कसे टिकवायचे ??

शंभूराजानंतर राजाराम महाराजांनाही आता औरंगजेब वाट मोकळी करत नव्हता त्यामुळे पन्हाळ्यावरूनच राजाराम महाराज राजकारभार पाहत होते..

सर्व मराठा मावळ्यांमध्ये एक शल्य होते आणि ते म्हणजे संभाजी महाराजांसाठी काहीच करू शकलो नाही..

मनात ठासून राग भरला होता.. पण याला पर्याय काय ? कोण घेणार पुढाकार ? कोण राखणार स्वराज्य ? कोण राखणार शिवरायांची शान ? कोण मिळवून देणार मावळ्यांचा आत्मविश्वास ? आणि याचा उद्रेक शेवटी होणार तो झालाच..

मराठा सरदारांच्या गुप्त बैठका सुरु झाल्या.. कसे उट्टे काढायचे ? कसा बदला घ्यायचा ? त्या औरंग्याची दात घशात कशी घालायची ? कसे दाखवायचे मराठ्यांचे सळसळते रक्त ? कोण येणार पुढे ?

गुप्त सल्लामसलतीमध्ये आघाडीवर होते संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव.. सोबतीला संताजींचे दोन बंधू बहिर्जी आणि मालोजी सोबत विठोजी चव्हाण तसेच आणखी काही शूर सेनानी..

या गुप्त बैठकीत धाडसी बेत ठरला कि औरंग्याला त्याचाच छावणीत घुसून लज्जित करायचा..त्याचा पाडाव करायचा..त्याला बेअब्रू करायचा.. केव्हढे धाडस….

जगदंब ! जगदंब ! जगदंब !

त्यात सोन्याहून पिवळी एक गोष्ट म्हणजे शंभूराजांचा बदला तुळापुर येथेच करायचा कारण औरंग्या इथेच होता.. (तुळापुर जिथे संभाजीराजांना मारण्यात आले)

चर्चा झाली..  निर्णय ठरला..  धनाजीरावांकडे पाहत संताजी घोरपडे म्हणाले “खानाचा माज तुम्ही जिरवा फलटणला आणि मी खुद्द २००० निवडक मावळ्यान्सोबत औरंग्याला मराठ्यांचा रुद्रावतार दाखवितो, दाखवितो मराठे आजही आहेत.. तुमास्नी आसमंत दाखवायास”

आज वाचताना काटा येतो लाखो सैन्याच्या कड्यात जाऊन त्यांची जिरवायची यावरून त्यांची जिद्द काय असेल..त्यांचा जोश काय असेल याचा विचार सुद्धा अंगावर रोमांच उभे करतो…. जगदंब !

या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करणे इतके सोपे नव्हते परंतु संताजींनी सर्व मोहीम नियोजनबद्ध आखली, सर्व गुप्तहेरांची मदत घेऊन.. धागांधागा तपासून घेतला.. आणि निघाले मोहिमेवर.. सर्व मावळ्यांच्या अंगात जणू सूड घ्यायची भावना पेटून उठली होती,

दस्तुरखुद्द संताजींनी एका एका मावळ्याला प्रत्यक्ष भेटून त्याचा जोश वाढविला आणि प्रसंगी संयम राखण्याचा सल्ला दिला.. हळूहळू संताजींची हि तुकडी तुळापुरकडे कूच करू लागली, औरंग्याला त्यावेळी विचारसुद्धा नव्हता कि अशी त्याची वाट मावळे लावतील..

भयान अंधारातून पायवाट काढली जाऊ लागली, झाडाझुडपाचा, पालापाचोळ्याचा आणि रातकिड्याचा आवाज कानी घुमू लागला.. तुळापुर जसजस जवळ येत होत तसतस मुघलांची घुबड दिसू लागली..

रात्रीची भयाण शांतता तुळापुरभोवती पसरलेली होती.. त्यावेळेस काही मराठी लोकांच्या फौजही औरंग्याकडे होत्याच त्यामुळे मुघल सैन्याला वाटले आपलीच माणसे असतील……. आणि नेमका याच गोष्टीचा आणि या अंधाराचा फायदा घेत मावळ्यांची तुकडी थेट औरंग्याच्या छावणीत घुसली….

काही कळायच्या आतच मावळ्यांनी “हर हर महादेव” चा जयघोष करत आणि “जय भवानी, जय शिवाजी” या नावाने मोघलांची अक्षरशः कत्तलच सुरु केली..

शीर धडावेगळे होत होते.. कुठे नुसती रक्ताची चिळकांडी दिसून येत होती.. तर कुठे भेसूर आरोळी..

औरंग्यासोबत अख्खी त्याची लाखोंची सेना भांबावून गेली होती, या अवस्थेत ते स्वतःच्याच सैन्यासोबत युद्ध करू लागले.. ओरडू लागले….

बरगडीत मराठ्यांच्या तळपत्या तलवारी घुसून बाहेर पडू लागल्याने तडफडत जीव सोडू लागले..    नुसता हाहाकार माजला…..नुसती आरडओरड, रक्ताचा सडा एव्हडेच जिकडेतिकडे दिसू लागले…….

एकच हल्लकल्लोळ सुरु झाला.. परंतु तरीही संताजींचा एक मनोदय फसला तो म्हणजे औरंग्याला भुईसपाट करायचा.. अंगरक्षकांनी अक्षरशः पळवूनच नेले त्याला..

जेव्हडे प्रचंड नुकसान करता येईल तेव्हढे करत करत शेवटी औरंग्याचा तंबुच उखडून टाकला.. औरंग्याचा डेरा भुईसपाट करून त्याचा सुवर्ण कलश निशाणी म्हणून घेऊन संताजींनी मावळ्यांना माघारी फिरण्याचा आदेश दिला.. याअगोदर कि औरंग्याची सेना तयार होईल छोट्या छोट्या तुकडीत विभागून संताजींनी मावळ्यांना शेवटी मोहीम सिंहगडाकडे कूच करण्याचा आदेश दिला…. मोहीम फत्ते झाली होती..

स्वराज्याला बळकटी आल्यागत वाटू लागले…. वाऱ्यासारख्या वेगात उसळत निघालेल्या घोड्यावर बसलेल्या संताजींच्या घोड्याकडे मोठ्या अभिमानाने बघत बघत मावळे घोड्याला पळवू लागले..

घोड्यांच्या टापांचा आवाज गगनात मावत नव्हता.. एकप्रकारचे चैतन्य पसरले होते प्रत्येक मावळ्याच्या मनामध्ये.. छाती फुलून आली होती प्रत्येक मावळ्याची…. सिंहगडाची वाट आज दिमाखाने मावळ्यांची नजर काढत होती आणि सह्याद्री जणू वाकून मुजरा करत होता.. थोडा का होईना परंतु मनावरचा भार हलका झाल्यागत वाटू लागले..

” राजं, धाकल धनी, वाचवू नाही शकलो तुमास्नी पर धूळ चारली आज त्या हैवानास्नी”

जणू असेच काहीसे उद्गार निघत असतील महापराक्रमी शूरवीर संताजींच्या आणि मावळ्याच्या मनात नाही का ?

जय शिवराय….

दिनेश सूर्यवंशी, तुळजापूर (शिवसंकल्प)

नमस्कार मित्रांनो,

जानेवारीच्या शेवटच्या आठवड्यात

शाहिस्तेखानाने मराठ्यांच्या भूगोलाचा आणि गनिमी काव्याचा कधी विचारच केलेला दिसत नाही. पुण्यात आल्यापासून त्याला नाव घेण्यासारखा फक्त एकच विजय मिळाला. तो चाकणवरचा. त्याने या विजयानंतर पूर्ण पाच महिने आराम केला. आपल्या छावणीतील सर्व बातम्या मराठी हेरांच्या मार्फत शिवाजीराजाला बिनचूक पोहोचत आहेत , याची त्याला कल्पनाही नसावी. त्याने जानेवारी १६६१ मध्ये एक मोठी मोहीम कोकणातील मराठी प्रदेशावर करण्याचा आराखडा आखला.

या मोहिमेचे सेनापतिपद त्याने कारतलबखान उझबेक या सरदाराकडे सोपविले. हा खान घमेंडखोर होता. याच्याबरोबर अनेक सरदार नेमण्यात आले. त्यात सावित्रीबाई देशमुख उर्फ पंडिता रायबाघन ही हुशार , वऱ्हाडी सरदारीणही होती. खानाच्या फौजेचा नक्की आकडा उपलब्ध नाही. पण तो पंधरा हजारापेक्षा कमी नक्कीच नव्हता. शाहिस्तेखानाने या कारतलबला पेण , पनवेल , नागोठणे हा भाग जिंकावयाचा हुकूम केला. पण हा कारतलब असा अतिउत्साही म्हणजेच घमेंडखोर होता की , त्याने म्हटले की ,’हुजूर , नागोठणे , पेण , पनवेल तर मी काबीज करतोच , पण कोकणातील शिवाजींचे कल्याण भिवंडीपासून ते दक्षिणेकडे (महाडकडे) असलेली सारी ठाणी आणि मुलूख कब्जा करतो.’कारतलबखानाच्या या साऱ्या आत्मविश्वासाचा आणि युद्धतयारीचाही तपशील महाराजांना राजगडावर अचूक पोहोचला. जानेवारीच्या शेवटच्या आठवड्यात तो पुण्याहून निघाला. आपण कुठे जाणार आहोत , आपला मार्ग कोणचा , शिवजीराजांचा तो मुलूख कसा आहे. इत्यादी कोणतीही माहिती त्याने आपल्या हाताखालच्या सरदारांना सांगितली नाही. ही गोष्ट रायबाघन या हुशार आणि शूर असलेल्या सरदारणीला आश्चर्याची वाटली. शिवाजी , सह्यादी , मावळे , गनिमी कावा आणि कोकणी प्रदेश याची तिला चांगली जाण होती. पण तिने कारतलबशी एका शब्दानेही चर्चा वा विचारणा केली नाही. पण हा खान अंधारात उडी मारतोय , नक्की आपलं डोकं फुटणार याचा अंदाज तिला लोणावळ्याजवळ पोहोचल्यावर आला.
खानाने लोणावळ्यापासून खाली कोकणात उतरणारी आंबेनळीची वाट धरली.

खानाचे सैन्य सह्यादीच्या दऱ्याखोऱ्यांत अगदी अनभिज्ञ , म्हणजेच अडाणी होते. आंबेनळीच्या पायथ्याशी चावणी नावाचे बारीकसे गाव होते. त्याच्या परिसरात खान पोहोचला. चावणीपासून ऐन कोकणात जाणारी अरुंद वाट होती. गर्द जंगलातून आणि दोन्ही बाजूला असलेल्या डोंगरातून ही वाट जात होती. ही वाट साडेचार कोस म्हणजेच १५ किलोमीटर अंतराची होती. खानानं या मार्गाने आपल्या सैन्याला चालण्याचा आदेश दिला. या वाटेचे नाव ऊंबरखिंड असे होते. हा दिवस होता दि. २ फेब्रुवारी १६६१ . मोगली फौज त्या भयंकर वाटेने चालू लागली. त्यांना कल्पना नव्हती की , पुढे काय वाढून ठेवले आहे. पुढे या वाटेच्या पश्चिम टोकावर एका टेकाडावर झाडीझुडपांत प्रत्यक्ष शिवाजी महाराज घोड्यावर स्वार होऊन उभे होते. आणि या १५ किलोमीटरच्या गर्द झाडीत कमीतकमी पाच हजार मावळे जागोजागी खाचीकपारीत आणि झाडांच्या दाट फांद्यावरही सशस्त्र लपून बसले होते. ही फौज वाघांच्या जाळीत मेंढरांनी शिरावं , तशी चालली होती. शिवाजीराजांना या शत्रूचालीची खबर सतत समजत होती. त्यांच्या मनात कोवळी दया उपजली. ही सारी मोगली फौज आता टिप्पून मरणार हे नक्की होतं. महाराजांना दया आली असावी ती त्या सावित्रीबाई रायबाघनची. महाराजांनी आपला एक वकील वेगळ्या माहितीच्या वाटेनं कारतलबखानाकडे पाठविला. खान चावणी गावाजवळ म्हणजेच पूर्ण पिछाडीस होता. रायबाघनही तेथेच होती. मराठी वकील खानाजवळ जाऊन पोहोचला. त्याने अदबीने खानाला महाराजांचा निरोप सांगितला ,’आपण चुकून आमच्या मुलखात आलेले दिसता. आपण अजूनही त्वरित माघारी निघून जावे , नाहीतर वेळ कठीण आहे. आमची विनंती ऐकावी.’

यावर खानाला जरा रागच आला. त्याने जबाब दिला की ,’मी काय निघून जायला आलोय काय ? कल्याण भिंवडीपासून सारं दख्खन कोकण काबीज करणार आहे मी. हे सारं वकील आणि तिथंच घोड्यावर असलेली रायबाघन ऐकत होती. ती काहीही बोलत नव्हती. तिच्या डोळ्यापुढे आत्ताच आकाश फाटले होते. खानाने वकिलाला असे फेटाळून लावले. वकील आल्यावाटेने महाराजांकडे गेला. त्याने त्या टेकडीवर घोड्यावर असलेल्या महाराजांना खानाचा बेपर्वाई जबाब सांगितला. दया करणारे महाराज संतापले. आणि त्यांना त्या समारेच्या गर्द ऊंबरखिंडीत ठायीठायी दबा धरून बसलेल्या मावळ्यांना आपल्या पद्धतीने इशारा पोहोचविला. अन् एकदम त्या हजारो मावळ्यांनी खालून चाललेल्या मोगली सैन्यावर बाणांचा आणि गोळ्यांचा मारा सुरू केला. मोगलांची क्षणात तिरपिट सुरू झाली. कोण कुठून हल्ला करतोय , कुठून बाण येताहेत हेच समजेना , गनिमी काव्याच्या हल्ल्याचा हा खास नमुना होता. अक्षरश: हलकल्लोळ उडाला. मोगलांना धड पुढेही जाता येईना अन् मागेही येता येईना , तुडवातुडव , चेंदामेंदी , आरोळ्या , किंकाळ्या यांनी ऊंबरखिंडीत हलकल्लोळ माजला. याचे नाव गनिमी कावा.

उंबरखिंड म्हणजे जणू १५ कि. मी. लांबीची बंदुकीची नळीच होती. मोगली सैन्याने उंबरखिंड पुरती ओलांडलेली नव्हती. त्या अरुंद जंगली खिंडीत ते भयंकर ठेचून निघत होते किंवा थेट स्वर्गात जात होते. या भयंकर चित्तेहल्ल्याची खबर धडपडत , धावत मोगली सरदारांनी पिछाडीवर असलेल्या आपले सेनापती कारतलबखान साहेबांना दिली. बातमी देणारे व्याकूळ झाले होते. हा भयंकर प्रकार खानाला अनपेक्षित होता. हे सगळेच बादशाही सरदार आपल्या प्रचंड सैन्यसंख्येवर आणि युद्धसाहित्यावर भाळलेले असायचे. त्यांना वाटायचं , मराठे मूठभर आहेत. मारून काढू. पण त्या मूठभर मराठ्यांची ताकद सुरुंगाच्या दारूसारखी होती. कारतलबखान सुन्नच झाला. कारण पाठोपाठ सर्वनाशाच्या खबरा येऊ लागल्या. यावेळी ती रायबाघन आपल्या घोड्यावर गप्प बसलेली होती. खानाने आपला घोडा रायबाघनकडे वळविला आणि तो अगतिक शब्दांत तिच्याशी बोलू लागला ,’रायबाघनसाहिबा , अब मैं क्या करूं ? क्या हालत हो गयी अपनी ?’
त्यावर रागावलेली रायबाघन खानाला म्हणाली ,’पुण्याहून निघताना आपण मला सल्ला विचारला होतात का ? आपण शिवाजीच्या कोणत्या भागांत नि कसे जाणार आहोत हे ठाऊक होतं का ?’
खानाला आपली चूक कळून चुकली होती. पण आता या बाईच्या शिकवणीचा ऐन कल्लोळात काय उपयोग ? तो म्हणत होता ,’अब मैं क्या करूं ?’

यावर रायबाघनने अगदी स्पष्ट शब्दांत त्याला सुनावलं की ,’हे असलं साहस म्हणजे आत्मघातकी वेडेपणा आहे. मी अजूनही आपल्याला सांगते की , आपण मुकाट्याने शिवाजीराजांकडे ताबडतोब वकील पाठवा. शरण जा. क्षमा मागा त्याची. तो राजा फार मोठ्या उदार मनाचा आहे. अजूनही तो तुम्हाला क्षमा करील. नाही तर सर्वनाश!’ खरंच होतं. खानानं आपला वकील पाठविला. पण त्या प्रचंड गोंधळगदीर्त शिवाजीराजाला गाठण्यासाठी जायचं कसं ? अखेर मोठ्या धडपडीनं तो वकील महाराजांपर्यंत जाऊन पोहोचला , हे मोगलांचं नशीब. त्यानं महाराजांच्या पुढे व्याकूळ होऊन विनवणी केली की ,’आम्ही माहीत नसलेल्या या मुलुखांत आलो. आमचे चुकले. आम्हाला माफ करा. आपल्या तीर्थरुपसाहेबां चा आणि कारतलबसाहेबांचा दोस्ताना फार मोठा आहे. आपण मेहरनजर करावी. आपण रहमदिल आहात.’

महाराजांनी मन मोठं केलं आणि म्हणाले ,’एकाच अटीवर. तुमच्या खानसाहेबांनी जे जे काही बरोबर आणलं आहे ते सर्व जागच्या जागी टाका. आणि रिकाम्या हाताने , निशस्त्र परत जा , कबूल ?”जी , कबूल’
खजिना , तंबूडेरे , घोडे , डंकेझेंडे आणि सर्व जखीरा , म्हणजे युद्धसाहित्य जागच्याजागी टाकून खान परत जाण्यास कबूल झाला. त्याला हे भागच होते. त्याची प्रचंड फजिती मावळ्यांनी केली होती.
खान परत निघाला. मान खाली घालून निघाला. त्याचे महत्त्व आणि स्थान कायमचे संपले. तो आयुष्यातून उठला. या उंबरखिंडीच्या युद्धात नेताजी पालकर , तानाजी मालुसरे , पिलाजी सरनाईक इत्यादी उर्मट हत्याऱ्याचे सरदार महाराजांच्या बरोबर होते. सर्वांनी मोगलांच्या विरुद्ध हत्यार चालवून हौस फेडून घेतली.

शाहिस्तेखानाचे हिशोबवहीत आणखी एक जबर पराभव जमा झाला.

- युवराज राजे ढोकले (गडवाट समुदाय)

त्या दिवशी असाच बोलता बोलता शिवाजी महाराजांचा विषय निघाला आणि कुणीतरी म्हणाले कि , ‘ शिवाजीने जितके केले , तेसगळे संभाजीने फुकट घालवले. ‘ आज हि भरपूर जणांना इतकीच माहिती आहे की , संभाजी महाराज म्हणजे विलासी आणिगाण्या बजावण्यात मश्गुल राहणारे होते. आणि त्यांना जेव्हा औरंगजेबाने पकडले तेव्हा त्यांचा अमानुष छळ केला. पण कुणी हा विचार करतो का की , ज्या शिवाजी महाराजांना औरंगजेबाने पकडल्यावर फक्त कैद करून ठेवले , तिकडे संभाजीमहाराजांचे इतके हाल करायचे कारण काय ? असे काय घडले होते , की औरंगजेब इतका दुखावला होता ? महाराजांनी औरंगजेबाची सुरत दोन वेळा लुटली , ( ह्या गोष्टीमुळे औरंगजेबाने केला नसेल इतका राग आजही काही गुजराती माणसेमहाराजांचा करतात. त्याच्या मामाची म्हणजे शाहिस्तेखानाची बोटे कापली. पण त्याचा बदला म्हणून देखील औरंगजेबमहाराजांचे बोट वाकडे करू शकला नाही , मग नेमके संभाजी महाराजांनी असे काय केले होते की , त्यांच्याबद्दल औरंगजेबाच्यामनात इतका राग होता ?

काही गोष्टी आपण विसरतो त्या म्हणजे महाराजांचे बालपण हे जिजाऊंच्या देखरेखी खाली गेले तर संभाजी महाराजांची आई ,सईबाई ह्या संभाजीच्या लहानपणीच वारल्या होत्या. जिजाऊ होत्या तो काळ संभाजी महाराजांच्या आयुष्यातला चांगला कालावधी आहे. पण तरी शिवाजी महाराजांना जेव्हढा जिजाऊंचा सहवास लाभला तेव्हढा संभाजीमहाराजांना लाभला नाही.शिवाय वेळ प्रसंगी आई जेवढी कठोर होवू शकते तेवढी आजी होत नाही , हे उदाहरण आपण आपल्या घरात देखील बघू शकतो. शिवाजी महाराज हे सरदार पुत्र होते तर संभाजी महाराज हे युवराज होते , त्यामुळे त्यांच्या वृत्तीत फरक हा असणारच. दिसायलाते राजबिंडे होते. उंची ६ फुट ३ इंच होती. धाडसी आणि हजरजबाबी होते.

त्यांच्या हजरजबाबी आणि रोखठोक बोलण्यामुळेचत्यांना स्वराज्यात देखील बरेच शत्रू निर्माण झाले होते. त्यांच्या हजरजबाबीपणाचा एक किस्सा म्हणजे जेव्हा शिवाजीमहाराजांनी मिर्झाराजे जयसिंग सोबत तह केला तेव्हा , तहाची पूर्तता होत नाही तोवर मिर्झाराज्यांनी शंभूबाळाला वज्रगडावर ओलीस ठेवले होते. तहाची पूर्तता झाल्यावर जेव्हा शंभूराजे परत निघाले तेव्हा दिलेलखानाने त्यांना एक हत्ती भेट म्हणून दिलाआणि विचारले कि , ‘ इतका मोठा हत्ती तुम्ही दक्खनला कसा काय घेवून जाणार ?’ तेव्हा शंभूराजे म्हणाले की , ‘ हत्ती तर आम्हीकसा ही घेऊन जाऊ , पण आमच्या आबासाहेबांनी जे किल्ले दिले आहेत ते परत कसे नेता येतील ह्याचा आम्ही विचार करतोआहोत .’ दिलेलखान तर सोडा पण हे असले फटके संभाजी महाराजांनी वेळोवेळी औरंजेबाला सुद्धा लगावलेले आहेत. औरंगजेबाचा चौथा मुलगा अकबर ह्याने जेव्हा औरंगजेबा विरुद्ध बंड केले तेव्हा त्याला संभाजी महाराजांनी आसरा दिला होता.आणि त्या दरम्यान त्यांनी अकबराची बहिण झीनत हिला एक पत्र लिहिले होते , जे औरंगजेबाच्या माणसांच्या हाती लागलेआणि ते भर दरबारात औरंगजेबाला वाचून दाखवले गेले होते. ते पत्र असे होते , ‘ तुमचे बंधू शहजादे अकबर यांनी हिंदुस्तानसोडण्यापूर्वी आम्हाला तुमच्या बद्दल सांगितलं . तुम्ही त्यांना पत्र पाठवलं होतं . त्याचा जबाब त्यांनी तुम्हाला परत पाठवलानव्हता . तो निरोप त्यांनी जाताना आमच्याकडे देवून ठेवला आहे तो असा : बादशहा सलामत हे नुसते मुसलमानांचे बादशहानाहीत . हिंदुस्तान रयत वेगवेगळ्या धर्माची आहे . त्या साऱ्यांचेच हजरत बादशहा आहेत .

जी गोष्ट मनात ठेवून ते यादक्खनच्या पठारावर आले ती आता साध्य झाली आहे . त्यात समाधान मानून त्यांनी आता हिंदुस्तानांत परत कूच करावं .एकदा त्यांच्या तावडीतून आम्ही आणि आमचे तीर्थरूप सुखरूप सुटून आलो आहोत . पण बादशहा अशीच आपली जिद्दचालवणार असतील तर आमच्या पकडीतून मात्र ते सुटून परत हिंदुस्तानात जाणार नाहीत . त्यांची तशीच इच्छा असेल तरत्यांनी आपल्या कबरीसाठी या दक्खनमध्ये लवकरच जागा शोधलेली बरी .’ [संदर्भ:शहेनशहा , ना.स.इनामदार] युवराज असून देखील दुर्दैवाने त्यांना योग्य तो मानमरातब मिळाला नाही. घरातील बेबनावांमुळे शिवाजी महाराजांनी त्यांना स्वतःसोबत कर्नाटकच्या मोहिमेवर न घेता , श्रीरंगपुरला सुभेदार म्हणून धाडले. श्रीरंगपुर संभाजी महाराजांची सासुरवाडी होती.कर्नाटकच्या मोहिमेवरून परतत असताना महाराजांच्या स्वागतासाठी संभाजी महाराज श्रीरंगपुरच्या वेशीवर उभे होते पण शिवाजी महाराज पन्हाळा , सातारा , महाबळेश्वर मार्गे रायगडावर परतले. सगळ्या प्रजे समोर संभाजी महाराजांचा केव्हढा मोठाअपमान झाला असेल ? मानसिंगाच्या पाठीमागे उभं केल्यावर ज्या राजाला अपमानित वाटलं आणि भर दरबारात महाराजांचा आवाज चढला. बापाचा स्वाभिमान जवळून पाहिलेल्या त्यांच्या मुलाने असा अपमान झाल्यावर बंड केले नसते तरच नवल.

मराठेशाहीचे दुर्दैव हे कि संभाजी महाराज वयाच्या ३२व्या वर्षी औरंगजेबा समोर गुडघे न टेकता मातृभूमीसाठी मरणाला बहाद्दुरीने मिठी मारणार्‍या राजा बद्दल जेव्हा सकाळच्या ८:२०ची लोकल पकडण्याची काळजी करणारा आम आदमी , ”शिवाजीने जितके केले , ते सगळे…… ” बोलून अक्कल पाजळतो तेव्हा चीड येते

भारतीय राष्ट्रध्वज २२ जुलै १९४७ रोजी, भारत देशाला स्वातंत्र्य मिळण्याच्या २४ दिवस आधी, अंगिकारला गेला.

भारतीय राष्ट्रध्वजात गडद भगवा, पांढरा व हिरवा ह्या तीन रंगांचे आडवे पट्टे आहेत ज्यामुळे त्याला पुष्कळदा तिरंगा असेही संबोधले जाते.

मछलीपट्टणम जवळ जन्मलेल्या पिंगली वेंकय्या ह्यांनी तिरंग्याची रचना केली आहे. भारतीय राष्ट्रध्वजाच्या लांबी व उंचीचे प्रमाण ३:२ असे आहे,

तसेच राष्ट्रध्वज खादीच्या कापडाचाच बनवला जावा असा सरकारी नियम आहे. अशोक चक्र[संपादन] रचनापिंगली वेंकय्या ह्यांनी रचलेल्या भारतीय राष्ट्रध्वजात गडद भगवा, पांढरा व हिरवा हे तीन रंग आहेत. पांढर्‍या रंगाच्या पट्ट्याच्या मधोमध निळ्या रंगाचे अशोक चक्र आहे.

भारतीय प्रजासत्ताक दिनाच्या माझ्या सर्व मित्रांना कोटी कोटी शुभेच्छा..

आपल्या राष्ट्रध्वजाविषयी..

गडद भगवा हा रंग त्यागाचे प्रतिक आहे,

पांढरा अथवा श्वेत रंग हे शांतीचे प्रतिक आहे,

हिरवा रंग हे समृद्धी चे प्रतिक आहे आणि मध्ये निळ्या रंगाचे अशोक चक्र आहे..

हे रंग आपल्याच पूर्वजांनी रक्ताचे पाट सांडून निर्माण केलेले आहेत आणि हा राष्ट्रध्वज व्हावा म्हणून स्वतःचे बलिदान दिले आहे, तरी माझ्या सर्व बंधुंनो आपापल्या बुद्धीचे आकलन करून या रंगांचा अर्थ न लावता यामागची असंख्य क्रांतीकारकांची भावना समजून घेणे गरजेचे आहे..

(मी हे लिहितो आहे कारण आज काही आपल्याच मित्रांच्या तिरंग्याविषयीच्या भ्रामक समजुती कळाल्या)

या रंगांना जातीविषयक स्वरूप देणे म्हणजे षंढपणाचे लक्षण आहे..

आज राष्ट्रध्वजाविषयी काहीही लिहिणे जितके सोपे आहे तितकेच अवघड हा राष्ट्रध्वज घेऊन मिरविणे गुलामगिरीच्या काळात अवघड होते, किंबहुना मीही याची कल्पना करू शकत नाही,

मित्रहो उठसुठ कोणत्याही गोष्टीविषयी बोलणे जितके सोपे आहे तितकेच अवघड कर्तुत्व करणे आहे..

तिरंग्याचा मान राखा… बलशाली भारताची शान राखा..

(कृपया जिथे मानवंदना अथवा राष्ट्रगान चालू असेल तिथे क्षणभर विसावा जरूर घ्या हि विनंती)

“विजयी विश्व तिरंगा प्यारा.. झंडा उंचा रहे हमारा”

जय हिंद..

छत्रपतींच्या व्यक्तिमत्वाचा व कारकीर्दीचा आढावा घेण्याचा प्रयत्न केला असता काही गोष्टी समोर येतात..

शिवरायांचे शौर्य, पराक्रम, शारीरिक सक्षमता, ध्येयवाद, कुशल संघटन, कडक व नियोजनबद्ध प्रशासन, मुत्सुद्दीपणा, धाडस, दुर्दृष्टीपणा….

असे उच्च कोटीचे गुण शिवरायांच्या व्यक्तीमत्वात एकवटलेले दिसतात..

छत्रपती शिवरायांनी…

• बालपणी, तरुणपणी शारीरिक सामर्थ्य वाढविण्यासाठी स्वतः कष्ट घेतले
• पराक्रमासाठी शस्त्रांचा अभ्यास केला
• साध्या-भोळ्या मावळ्यांचे संघटन करून त्यांच्यामध्ये निष्ठा व ध्येयवाद जागृत केला
• स्वतः शपथ घेऊन हिंदवी स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यात स्वतःला घट्टपणे बांधून घेतले
• महत्वाचे गड-किल्ले जिंकले तसेच नवनिर्माण केले
• योग्य त्या वेळी आक्रमण किंवा गरज पडेल त्या वेळी तह हे सूत्र कमालीच्या हुशारीने वापरून अनेक शत्रूंना नामोहरम केलेच, तसेच फितुरी, दगाबाजी, स्वराज्यांतर्गत कालाहाचाही सामना केला.
• आक्रमणाच्या वेळी गनिमी कावा तंत्राचा चातुर्याने वापर केला.
• सामान्य रयतेची व्यवस्था, शेतकऱ्यांची व्यवस्था, लढवय्या शूर सरदारांची व्यवस्था, धार्मिक स्थानांची व्यवस्था…. अशा एक न अनेक व्यवस्था लावून दिल्या.
• सर्वात महत्वाचे म्हणजे शिवरायांनी अष्ठप्रधान मंडळाची स्थापना करून स्वराज्याच्या कारभाराची परिपूर्ण व्यवस्था निर्माण केली
• राजभाषा (मराठी) विकसित करण्याचा गांभीर्यपूर्वक प्रयत्न केला, विविध कलांना राजाश्रय दिला. तसेच खचलेल्या, पिचलेल्या रयतेच्या मनामध्ये स्वाभिमानाचा, पराक्रमाचा, स्वराज्य निष्ठेचा हुंकार जागृत केला.

या सर्व गोष्टी शिवरायांनी साध्य केल्या अवघ्या ५० वर्षांच्या आयुष्यात….

पण आपण ?? आपण काय केले ????

सतराव्या शतकात जागृत झालेला तो स्वाभिमान, ती स्वराज्यनिष्ठा आजही महाराष्ट्राला प्रेरणा देते…. महाराष्ट्र धर्म वाढविण्याची स्फूर्ती देते.. आणि देताच राहील..

मित्रहो, आपण शिवराय बनणे तर शक्यच नाही किमान मावळे तरी बनुया..